Makale
Makale
Yapay Zekâ Çağında Algoritmik Oryantalizm: ‘Deepseek’ ve ‘Janus-Pro’ Üzerine Bir Durum Çalışması
Algorithmic Orientalism in the Era of Artificial Intelligence: A Case Study of ‘Deepseek’ and ‘Janus-Pro’
Gökmen KAYA
Yıl 9, Sayı 18, Sayfalar:332-361
This study analyses whether artificial intelligence tools developed in non-Western countries reproduce dominant discourses regarding the Middle East. Designed as a qualitative case study, this research analyses the texts generated by the large language model DeepSeek, developed by China-based High-Flyer, using Norman Fairclough’s Critical Discourse Analysis (CDA), and images generated by the image generation model Janus-Pro using Lulu Rodriguez and Daniela V. Dimitrova’s Visual Framing approach. Findings derived from data collected across five thematic categories - daily life; human, body and identity; space; diversity of cultures, lifestyles, and identities; historical heritage and contemporary life - reveal that despite its apparent opposition to stereotypical discourse, DeepSeek reproduces dominant orientalist discourses by representing the Middle East in a depoliticised, aestheticised, and romanticised manner, while Janus-Pro depicts the region through stereotypical visual representations. The study demonstrates that algorithmic orientalism is not confined to Western-centric systems but is also reproduced in AI models developed outside the West.
Bu çalışma, Batı dışında bir coğrafyada geliştirilen yapay zekâ araçlarının Orta Doğu’ya ilişkin başat söylemleri üretip üretmediğini incelemektedir. Nitel durum çalışması olarak tasarlanan araştırma, Çin merkezli Higher-Flyer tarafından geliştirilen büyük dil modeli DeepSeek aracılığıyla üretilen metinleri Norman Fairclough’un Eleştirel Söylem Analizi yaklaşımıyla, görsel üretim modeli Janus-Pro ile üretilen görselleri ise, Lulu Rodriguez ve Daniela V. Dimitrova’nın Görsel Çerçeveleme yaklaşımıyla çözümlemektedir. Gündelik yaşam, insan, beden ve kimlik, mekân, kültürel yaşam ve kimlik çeşitliliği ile tarihsel miras ve çağdaş yaşam olmak üzere beş tematik kategori altında toplanan veriler, DeepSeek’in stereotip söyleme karşı duruşuna rağmen hâkim oryantalist söylemleri yeniden ürettiğini; Orta Doğu’yu depolitize, estetikleştirilmiş ve romantize edilmiş biçimde sunduğunu; Janus-Pro ’nun ise, bölgeye ilişkin stereotipik görseller ürettiğini göstermektedir. Çalışma, algoritmik oryantalizmin yalnızca Batı merkezli sistemlere özgü olmadığını, Batı dışı geliştirilen bir araçta da yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır.