Makale
Makale
Derviş Zaim Sinemasında Gerçekliğin Ontolojik Kuruluşu: Melez Gerçekçilik ve Ulusötesi Sinema Tartışmalarına Bir Katkı
The Ontological Construction of Reality in the Cinema of Derviş Zaim: Hybrid Realism as a Contribution to Transnational Cinema Debates
Hakan KARAMAN
Yıl 9, Sayı 18, Sayfalar:298-330
This study examines the multilayered construction of reality across all twelve of Derviş Zaim’s films (1996-2023) through documentary observation, fictional arrangement, bodily-memorial experience and traditional aesthetic forms. While transnational cinema scholarship has not excluded this perspective, its emphasis has rested on co-production, festival networks and diaspora and minority cinemas; the construction of reality through non-Western aesthetic traditions has received only limited attention in the accessible literature. In form, content and production conditions, Zaim’s cinema is a productive site for transnational cinema research. Focusing here, the study examines the formal and ontological dimensions of his cinema through “hybrid realism”, aiming to contribute to transnational cinema debates. Hybrid realism functions not as a general equivalent of cultural, formal and industrial hybridities, but as a specific analytical framework for examining how reality is aesthetically and ontologically constructed. Close textual and comparative filmography analysis are combined, and selected scenes and sequences measured for shot count, average shot length, framing scale and transition type. The measurements show that in the earlier films reality arises from documentary–fiction permeability and ethical witnessing; that in the trilogy shaped by miniature painting, calligraphy and shadow theatre the cut settles where the image turns into a material surface; and that in the human–nature trilogy the question moves to the making of the record. Transnationality, too, varies from film to film, in form and content as well as in production, funding, development, cast, language, identity, place and circulation. The study argues that this organization brings to transnational cinema debates an ontological depth beyond formal and cultural hybridity.
Bu çalışma, Derviş Zaim’in 1996-2023 yılları arasındaki on iki filminin tamamında gerçekliğin belgesel gözlem, kurmaca düzenleme, bedensel-hafızasal deneyim ve geleneksel estetik formlar aracılığıyla çok katmanlı biçimde kuruluşunu incelemektedir. Ulusötesi sinema literatürü bu perspektifi dışlamamakla birlikte, ağırlığını ortak yapım ilişkileri, festival ağları ve diaspora-azınlık sinemaları üzerinde yoğunlaştırmış; gerçekliğin Batı-dışı estetik gelenekler aracılığıyla kuruluşu, erişilebilen literatürde sınırlı biçimde ele alınmıştır. Zaim sineması biçim, içerik ve yapım özellikleriyle ulusötesi sinema araştırmaları için verimli bir inceleme alanıdır. Araştırma, bu alana odaklanarak Zaim sinemasının biçimsel ve ontolojik özelliklerini “melez gerçekçilik” kavramı aracılığıyla ele almakta ve ulusötesi sinema tartışmalarına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada melez gerçekçilik, kültürel, biçimsel ve endüstriyel melezliklerin genel bir karşılığı olarak değil, gerçekliğin estetik ve ontolojik kuruluşunu incelemeye imkân veren özgül bir okuma çerçevesi olarak işlev görür. Bu çerçevede yakın metin çözümlemesi ile karşılaştırmalı filmografi analizi birlikte kullanılmış, seçilmiş sahne ve sekanslar plan sayısı, ortalama plan süresi, kadraj ölçeği ve geçiş türü üzerinden ölçülmüştür. Ölçümlere göre erken dönem filmlerinde gerçeklik, belgesel ile kurmaca arasındaki geçişkenlikten ve etik tanıklıktan doğmakta; minyatür, hat ve gölge oyununun belirleyici olduğu üçlemede kesme, imgenin maddi bir yüzeye dönüştüğü anlara yerleşmekte; insan-doğa üçlemesinde ise aynı soru kaydın kendi yapılışına kaymaktadır. Ulusötesiliğin de biçim ve içeriğin yanı sıra üretim, finansman, geliştirme, kadro, dil, kimlik, mekân ve dolaşımda filmden filme değiştiği saptanmıştır. Çalışma, bu örgütlenmenin ulusötesi sinema tartışmalarına biçimsel ve kültürel melezliğin ötesinde ontolojik bir derinlik kazandırdığını ileri sürmektedir.